De geur van de zondag

De mijn Willem-Sophia in Spekholzerheide in 1948 met op achtergrond het toenmalige nog grotendeels onbebouwde Heilust. Foto: Archief Gemeente Kerkrade

Heilust en omliggende parochies danken hun bestaan voor een groot deel aan de mijn Willem-Sophia. Het is de mijn waar mijn vader werkt, zoals ook zijn vader er werkte. Mein Vater war Bergmann und ich bin sein Sohn. Mit Kummer und Sorgen, so wurde ich Gross. Als Knabe da musste ich mit unter die Erd. Da musste ich fahren mit Wagen und Pferd (Duits mijnwerkersliedje).

Deze zoon volgt zijn vader echter niet die ondergrondse hel in. Mijn ouders willen niet dat ik enkele van mijn klasgenoten van de Sint Hubertusschool volg naar de Ondergrondse Vakschool (OVS), maar dat ik naar de middelbare school ga.

De Willem-Sophia ligt aan de Industriestraat in onze buurparochie Spekholzerheide en is een van de kleinere Zuid-Limburgse kolenmijnen. In 1860 en 1861 worden de concessies Willem en Sophia toegekend aan de Nederlandse Bergwerkvereniging in Den Haag. In 1898 wordt die concessie verkocht aan een Belgische firma genaamd: Société Anonymes des Charbonnages Néérlandais Willem et Sophia.

Pas in 1902 begint de echte kolenproductie. Behalve in Kerkrade liggen de concessies in Simpelveld, Bocholtz, Eygelshoven, Nieuwenhagen, Schaesberg, Heerlen, Voeren-
daal en zelfs op Duits grondgebied. De diepste schacht gaat tot 651 meter. De mijn zorgt voor brood op onze plank en voor energie voor het land.

Voordat de mijn opengaat, is Spekholzerheide een klein dorp. Door de mijn wordt het uiteindelijk deel van een groot stadsdeel: Kerkrade-West, bestaande uit de parochies Terwinselen, Kaalheide, Heilust, Spekholzerheide en Gracht. Van de totale oppervlakte van Kerkrade-West (986 ha) bestrijkt Spekholzerheide 196 hectaren. Het is hét winkelcentrum van West.

En – opvallend in deze tijd van ontvolking – Spekholzerheide is de enige buurt in Kerkrade waar het inwoneraantal in de afgelopen jaren nog licht is toegenomen. Die lichte groei betekent overigens niet dat de parochie niet lijdt onder de krimp. Integendeel.
In 1970 wordt de Willem-Sophia gesloten. In de 68 jaar dat de mijn produceert, verongelukken er 74 kompels dodelijk en wordt er 22,5 miljoen ton steenkool voor huishoudelijk gebruik gedolven. Die den kompel niet eert, is zijn kolen niet weerd, wordt in de naoorlogse jaren gezegd. Na 1970 is dat eren afgelopen.

Waar het de mensen eerst aan niets ontbreekt – vast werk, goed eten, gezellig vertier – slaan plots werkeloosheid en arbeidsongeschiktheid keihard toe. Reddeloosheid en radeloosheid heersen.

Plots lijkt er nauwelijks nog een toekomst voor dit eens zo welvarende stadsdeel. De herstructurering mislukt grotendeels. De eerste tekenen van verloedering en verpaupering laten niet lang op zich wachten. De basis voor de huidige krimp met de daaraan verbonden sloop van complete straten in Heilust wordt in die jaren gelegd.

Tegenwoordig bestaat er echte armoede in onze wijk. In Heilust is daarom de Voedselbank gevestigd. In een huurhuis van woningverhuurder Hestia in de Papaverstraat. Armoede, honger, voedselverstrekking. Ken ik dat uit mijn jeugd? Rijk zijn de Beijertjes niet. Als je rijk bent, woon je tenslotte niet in Heilust. Eerder in Terwinselen. Maar arm? En honger? Nee. Vader verdient niet slecht op de mijn.

Zeker niet als hij af en toe een zondagssjiecht maakt. Heilustvaders werken vaak op zondag. Dat brengt namelijk het dubbele op. Kunnen ze een televisie kopen. Of een bromfiets. Zeker op zondag kent Heilust in die jaren geen armoede. Dan zijn we rijk, want dan staat er altijd een groot stuk braadvlees op tafel.

Op zondag ruikt Heilust op zijn lekkerst. De keukenramen staan op een kier en binnen doen mijnwerkersvrouwen met schorten om aan het fornuis hun zondagse plicht: heerlijke vette kippensoep trekken en braadvlees of zuurvlees gaar laten sudderen op het kolen gestookte fornuis.

Die rijk gevulde dis willen de mensen graag terug. Misschien lukt dat met uitvoering van het ambitieuze plan van gebiedsontwikkelaar Johan de Niet van woningverhuurder Hestia en lector Ronald Rovers van de Hogeschool Zuyd. Zij werken aan een project om samen met wijkbewoners in het stadsdeel een lokale energiemaatschappij op te zetten, waarvan de ongeveer zevenduizend gezinnen van Kerkrade-West hun energie betrekken.

Goedkoper en milieuvriendelijker. Daarmee voorkom je dat jaarlijks 14 miljoen euro uit West wegvloeit naar de multinationals van deze wereld. Duurzame energie van windmolens, zonnepanelen, uit eigen energiecentrales waar wijkwerklozen een baan vinden. Het zou zo maar kunnen. Dan hebben we niet – zoals ooit – een zwart en stoffig imago, niet een imago van krimp en kansarm, maar een hip groen imago van vooruitgang en overleven. Dan geurt de zondag weer zoals tijdens de zware jaren van het zwarte goud.

Om te ervaren wat krimp met mensen doet, moet je de straat op. De journalisten Karin Hillebrand (L1) en Wiel Beijer (Dagblad De Limburger/Limburgs Dagblad) doen in woord en beeld wekelijks verslag vanuit de Kerkraadse wijk Heilust, middelpunt van het multimediale project Mijn Heilust. Op deze plek telkens een persoonlijke beschouwing van Wiel Beijer, die zijn jeugdjaren in Heilust sleet. Deel 13 is gepubiceerd in de Limburgse kranten op zaterdag 2 april.

Over mijnheilust

Journalist bij De Limburger. Bedacht en maakte samen met camera-journalist Karin Hillebrand voor de krant en regionale omroep L1 het multi-mediale project Mijn Heilust.
Dit bericht werd geplaatst in Mijn Heilust, verhalen. Bookmark de permalink .

4 reacties op De geur van de zondag

  1. Wiel Kusters zegt:

    Prachtige serie!
    Ik ben al sinds mijn militaire-diensttijd en Nijmeegse studiejaren weg uit Spekholzerheide Schoolstraat) en woon nu 39 jaar in Maastricht, maar de band met de Hei, de Heilus en d’r Sjaat – de wereld van mijn jeugd – blijft.
    Ik heb er ook over geschreven, ik weet niet of iemand in Spekholzerheide dat weet.
    Over de silicosedood van mijn grootvader Gulpen, die houwer was op de Willem-Sophie, in het verhaal ‘Er lag een kussen op’ in het boek Zegelboom (Querido, Amsterdam, 1998); het is ook te vinden in Een bezoek aan de leermijn (Querido, 1984). En ook veel van de korte verhalen uit De onweerzitting (Querido, 2000) spelen zich af in Spekholzerheide. (Daar gaat het onder andere over ingesloten mijnwerkers, waaronder mijn opa.) In mijn boek met gedichten voor kinderen, Salamanders vangen (Querido, 1985) speelt het titelgedicht zich af langs de ‘Koelbaach’, ons verboden speelgebied langs het spoor.
    Dank Wiel Beijer en collega’s voor jullie rubriek!

    • Wiel Kusters zegt:

      P.S.
      ‘Heilus’ schreef ik met opzet zonder t, maar ‘d’r Sjaat’ moet natuurlijk zijn: d’r Sjtaat!
      Op d’r Sjtaat werkte mijn vader als houwer. Op de Willemien dus.

  2. Wiel zegt:

    Puur nostalgie!
    Ik herken heel veel dingen die hierboven beschreven worden.
    Ook mijn vader werkte op de Willem Sophia, ondergronds als Steenhouwer.
    Ook wij (mijn broers en ik) mochten van alles worden, behalve Koelpiet.
    Ook wij vertrokken toen de Mijnen gingen sluiten en de werkloosheid er aan kwam.
    Ook ik kan mij nog herinneren dat zondags de tafel extra opgemaakt werd.
    Ook ik kan me nog de reuk van het kolen fornuis zo voor de geest halen.
    Ook bij ons hadden we het niet “echt breed” , maar we kwamen niets te kort!
    Wisten ook niet beter! Voor ons kinderen een mooie en onbezorgde tijd.
    Puur nostalgie!

  3. ingrid zegt:

    Ja..en ’s zondags een grote witgesteven strik in de haren…de fanfare die oefende bij de buren..en ’s middags voor een dubbeltje snoep uitzoeken bij der Merks het bakkertje.Allemaal zondagse kleren aan..vader in het pak en wit overhemd.Toen was zondag echt zondag.En natuurlijk naar de kerk,niet te vergeten.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s